چاپ کتاب پروبلماتیک هویت در مطالعات فرهنگی

قریب به یک دهه از آغاز تدریس رشتۀ مطالعات فرهنگی در دانشگاهxadهای ایران از قبیل تهران، رازی، علامه طباطبایی، علم و فرهنگ و کاشان میxadگذرد. به نظر میxadرسد، اکثر مواد درسی و آثار منتشر شدهxadی اساتید و دانشجویان مطالعات فرهنگی ایرانی (اگر بتوان چنین جایگاهی برای آن قائل شد)، متاثر از مطالعات فرهنگی بیرمنگام است. این مکتب فکری که در اواخر دهه 1950 و اوایل دههxadی 1960 با ريچارد هوگارت و ريموند ويليامز پا گرفت، متفکران متعددی همچون هال، ویلیس، هبدایج، مورلی، گراسبرگ و غیره را کنار هم گِرد آورد تا گسترهxadی وسیعی از موضوعات مختلف را مورد بحث و بررسی قرار دهند. مکتبی که نقد اقتصاد سیاسیِ مارکسیستی(فروکاست فرهنگ به ایدئولوژی/آگاهیِ کاذب و تاکید بر مبنایی بودن و تعیین کنندگیِ تضاد طبقاتی و منافع اقتصادی) و نقد رویکرد نخبهxadگرایانه به فرهنگ را در دستور کار خویش داشت. هال، تاثیرگذارترین متفکر این مکتب، توانست در عرصهxadهای بسیاری سمت و سوی نظریهxadپردازیِ این مکتب را تعیین کند. علیرغم پراکندگی مباحث مطرح شده توسط استوارت هال، میxadتوان آنها را در سه حیطه 1-سیاست تاچریسم، 2-نظریه ارتباطی و بازنمایی و 3-پروبلماتیک هویت متمایز کرد.

سياست تاچريسم: چپ قديم قدرت را ضرورتاً تحت شعاع منافع اقتصادي و طبقاتی ميدانست. اما هال به تأسی از گرامشي تاثیر فرهنگ بر سلطۀ طبقاتی و مشروعیت دادن به طبقه بالادست را در کنار مالکیت اقتصادی و قدرت سیاسی xadنشاند؛ چنانکه با كمك مفهوم «هژموني» گرامشی به تحليل سياست انگلستان در زمان نخستوزيري خانم تاچر پرداخت. هژمونی کارکرد سیاسی و مشروعیتبخش فرهنگ را مورد تاکید قرار میxadدهد، به این معنا که میxadتوان آن را مشروعیتدهی و سلطه از طریق توافق فرهنگی دانست. هال با اینکه فرهنگ رامعناهای مشترک یا مجموعه مفاهیم، تلقیxadها و ایماژهای مشترکتلقیمیxadکندکه به حیات اجتماعی انسجام و معنا میxadدهند، قابلیت آن در استمرار سلطه طبقاتی انکار نمیکند. تاچريسم نيز گفتماني هژمونيك است چرا كه قادر است مردم و هويتهاي متفاوتي را در كنار هم گرد آورد كه هيچگاه در يك اردوگاه سياسي واحد نبودهاند. تاچر از بازی تفاوت برای متحد کردن اکثریت علیه اقلیت استفاده میxadکرد. هال معتقد است که گفتمان هژمونيك تاچريسم مبتني بر زباني اخلاقي و تركيبي از مضامين ارگانيك و پرطنين محافظهكاري بريتانيا مانند ملت، خانواده، اقتدار، معيارها، سنتگرايي و مضامين ستيزه جويانه نئوليبراليسم احياء شده ـ سودجويي، فردگرايي رقابتگرايانه و ضد دولت سالاري است.

نظريه ارتباطي: هال در مقالة تأثيرگذار «رمزگذاري/ رمزگشايي»، مدل ارتباطیِ فرستنده/ پيام/ گيرنده را به دلیل نادیده گرفتن وجوه ساختاري مورد انتقاد قرار داد و به جاي آن مدل چهار مرحلهاي: توليد، پخش، مصرف و بازتوليد را ارائه کرد. برای هال هر كدام از اين مراحل در عين همبستگي از ديگري مستقل هستند. در توليد محصولات رسانهاي (كه اولين مرحلهي ارتباطي نيز هست)، ساختارهاي سازماني پخش برنامهها، روابط سازماندهي شده زيرساختهاي فني و شيوههاي توليد تعیین کننده هستند. فرايندهای مذکور نيز به نوبه خود تحت تأثير قدرت و ساختارهاي اجتماعي، فرهنگي و سياسي قرار دارند. از اين روي پيامها با توجه به چنين شرايطي رمزگذاري ميشوند. هال براي تبيین موضوع رمزگذاري متاثر از زبانشناسي دو سوسور، نشانهشناسي بارت و انديشهxadهاي پيرس معتقد است كه محصولات رسانهاي داراي معاني صريح و ضمنياند. هر دو اينها در درون ايدئولوژي جای میگیرند. اما معاني صريح به دليل اينكه كاملاً در درون ايدئولوژي ثابت شدهاند طبيعي و جهان شمول بنظر ميرسند ولي معاني ضمني به علت چند معنايي بودن و با توجه به شرايط ساختاري متضمن كدگذاري از جانب توليدكنندگان و قرائتهاي متفاوت از جانب مصرف كنندگان است. در مرحله مصرف و بازتوليد مهم اين نيست كه توليدكننده قصد توليد چه معنايي داشته است بلكه مهم آن است كه درنهایت چه چيزي منتقل ميكند. به بيان ديگر شنوندگان و بينندگان پيام گيرندگاني منفعل نيستند بلكه در خلق معنا شركتي فعال دارند. از اين رو مخاطبان به سه شیوه متون رسانهاي را قرائت میکنند: الف) قرائت غالب، مخاطب پيامها را همانطوري كه رمزگذاري شدهاند دريافت ميكند. ب) قرائت توافقي، مخاطب تنها بخشي از پيام رمزگذاري شده را ميپذيرد. ج) قرائت متعارض، مخاطب قرائت رمزگذاري شده را نميپذيرد.

پروبلماتیک هویت: هال به عنوان یک مهاجر تا پایان عمر درگیر مقوله هویت بود. بنابراین وی در مقالات و سخنرانیxadهای متعدد به تبیین نظری و معرفتی هویت، نقش مهاجرتxadها بر هویت فرهنگی، دیالکتیک هویتxadها در فضای جهانیشدن و رابطه اقلیتxadها با فرهنگxadهای مسلط پرداخته است. نکته قوت نظریات وی در باب هویت، همزمان تحلیل آن در درون رویکردهای پساساختارگرایی، روانکاوی، نظریه جامعهشناختی و زیباییxadشناسی است. همچنین تغییرات مفهوم سوژه را در نسبت با هویت کاویده و در نهایت به لحاظ نظری، مرکززدایی از هویت، سیال بودن و موقعیتمندی آن را موشکافانه توضیح داده است. نظریات هال در خصوص هویت صرفاً نظری و در حیطه معرفتxadشناسی نیست. تغییرات اجتماعی اخیر به ویژه ابعادی که کاستلز، گیدنز، هاروی، رابرتسون و دیگران آن را تحت عنوان «جهانی شدن» معرفی کردهxadاند، شدیداً مورد توجه وی بوده و تلاش کرده است که هویت را در درون این تغییرات صورتxadبندی کند. مطالعات هال در این زمینه تاریخی، زمینهxadمند و مبتنی بر تجربه گروهxadهای اجتماعیِ فراوانی در اواخر قرن 20 است. هال متفکری جزییxadنگر نیست که پدیدهxadها را جدای از زمینهxadهای شکلxadگیریِxadشان مطالعه کند؛ بنابراین قرائت متون وی پیچیدگی پدیدهxadهای اجتماعی در جهان امروز را برای خواننده مشهود خواهد کرد.

هال نیز مانند دیگر متفکران برجسته همچون وبر، الیاس، فوکو، بنیامین و ... دائماً با عطف به تجربهxadای تاریخی دست به نظریهxadپردازی میxadزند. یعنی جنس نظریهپردازی او از نوع کار محض روشنفکری یا بازی با مفاهیم نیست بلکه نظریهxadاش را در نسبت با آنچه بر سیاهان و مهاجران در دههxadهای اخیر رفته صورتبندی میکند آن هم در متن یک تجربه جهانی. برای هال، هویت همچون «دردِ خانه» مضاعف است؛ چرا که نه امکان بازگشت به خانه وجود دارد و نه مستقر شدن در خانه جدید آرامش و قراری تضمین شده به آدمی اعطا میکند. این در حالی است که تعلق داشتن به خانه قدیمی را نیز انکار نمیکند و اثر و ردِ آن را دائماً یادآوری میکند همانطور که تلاش برای قراریابی در خانهی کنونی را نیز علی رغم همه تهدیدهایی که ممکن است در آینده متوجه آن شود ناگزیر میداند. از همین منظر است که هال نه به تلاش برای یافتن نفسی مستور و نهان، دل خوش میدارد و نه از ماهیت موقتی و برساختی نفسِ اینک تکوین یافته غافل و ناآگاه است. هال به تجربهxadای که خود از سر گذرانده وفادار است و در تلاش است که زبانی مناسب برای بیان آن پیدا کند؛ زبانی که بتواند بدون درافتادن به دام لفاظیهای رایج درباره هویت، تمام تنشها، تناقضات و پارادوکسهای مستتر در تجارب مربوط به سیاه بودن، مهاجر بودن، و تعلق داشتن به قومیتی خاص را در تحلیل لحاظ کند و این همه را با تکیه بر امر محلی به انجام رساند. بدین ترتیب، هال به دنبال سبک کردن بار گذشته برای آن دسته از مردمانی است که در تجربه مدرنیته و در مواجهه با دیگری «تجربه آسیبزا»یی را از سر گذراندهxadاند. اما از نظر هال، این بار سبک نمیxadشود مگر این که حاملان این هویت زخمی فقط در گذشته نمانند و در عین حفظ تعلق به سنت و گذشتهای تاریخی که به ناگزیر خاص آنان است شهامت مواجهه با مختصات هویتی در جامعه جدید را تمرین و تجربه کنند؛ چرا که در چنین زمانهای «بودن» همان «شدن» است.

به دلایل چندی دست به ترجمه این کتاب زدهxadایم؛ نخست، در ایران هال را با نظریه ارتباطیxad و بازنماییxadاش میxadشناسند، با این وجود چنین مباحثی، صرفاً بخشی از منظومه فکری او محسوب میxadشوند. عمده اندیشهxadهای وی در باب جهانی شدن و ارتباط آن با هویت، مهاجرت و دیالکتیک هویتxadهای فرهنگی و قومیتxadهای متاخر است. مباحثی پر بسامد و بسیار مهم در شرایط امروزین جهان که میxadتوانند به غنای مطالعات فرهنگی در ایران بیافزایند. دوم، مطالعات فرهنگی در ایران، درگیر مطالعه در چهار حوزه بازنمایی، مصرف، مخاطبxadشناسی و زندگی روزمرهxadی طبقه متوسط [تهران] بودهxadاست، از این روی، فرودستان شهری، خرده فرهنگxadها، اقلیتxadها، هویتxadهای فرهنگی و تغییر اجتماعی در مقیاس کلان چندان مورد توجه آن نبوده است. حتی پژوهشهای چندانی دربارۀ استانxadها و شهرهای دیگر ایران انجام نشدهxad است. سوم، مهاجرتxadهای عمدهxadی مردمِ کشورهای درگیر جنگ در خاورمیانه به اروپا، مواجهه هویتxadهای فرهنگی را به مسأله مهمی در جهان امروز تبدیل کرده است، امید آن میرود مقالات کتاب منطق این تحولات و تاثیر آن بر هویت فرهنگی را روشن و فهمپذیر کنند.

این مقالات که در برگیرندۀ مهمxadترین نظریات هال در حوزه هویت، تفاوت و دیاسپورا هستند در کنار هم آمدند تا مجموعه کاملی را تشکیل دهند. در انتها مقالهxadی گراسبرگ را اضافه کردهایم که حکم نتیجهxadگیری و جمعبندیِ دیدگاهxadهای هال را خواهد داشت. علاوه بر این دو مقاله هال با عنوان «بومی و جهانی: جهانی شدن و قومیت» و «هویتxadهای قدیم و جدید، قومیتxadهای قدیم و جدید» پیش از این در مجله ارغنون شماره 24 با ترجمه آقایان بهزاد برکت و شهریار وقفیxadپور منتشر شدهxadاند، بنابراین از گنجاندن آنها در این کتاب صرفxad نظر کردیم. در پایان از دکتر جبار رحمانی و همکارانش در پژوهشکده هنر، فرهنگ و ارتباطات که ما را در انتشار این کتاب یاری رساندند، کمال تشکر را داریم. همچنین از دکتر همایون مرادخانی به دلیل بازخوانی متن سپاسگزاریم.

سیاوش قلیxadپور

علیرضا مرادی

چاپ کتاب پروبلماتیک هویت در مطالعات فرهنگی...